Ong dú kiếm ăn trong bán kính vài trăm mét quanh tổ. Nếu trong tầm đó không có gì nở hoa thì đàn đói thật — và không kỹ thuật nào bù được điều đó.
Cây trồng hôm nay thì vài năm sau mới thành nguồn hoa đáng kể. Đó là lý do việc này nên làm trước khi mua tổ.
Bước 1: kiểm nguồn hoa hiện có
Đi một vòng bán kính vài trăm mét quanh chỗ định đặt tổ, ghi lại:
- Cây gì đang nở hoa
- Cây gì sắp nở, cây gì vừa tàn
- Khu nào nhiều hoa nhất
- Có vườn cây ăn trái, rừng trồng, hay thảm cỏ dại nào không
Lưu ý: hoa của vườn hàng xóm cũng được tính. Bán kính kiếm ăn không dừng ở ranh giới đất nhà mình.
Bước 2: tìm tháng nào đang trống
Đây là bước quyết định trồng gì. Lặp lại việc đi vòng mỗi tháng trong một năm, và sẽ thấy rõ tháng nào quanh nhà gần như không có gì nở.
Kết quả là một danh sách rất cụ thể — ví dụ tháng 3 và tháng 4 trống. Đó là đề bài cho việc trồng.
Nếu chưa có một năm để quan sát, có thể suy từ đặc điểm vùng:
| Vùng | Quãng thường thiếu hoa |
|---|---|
| Đông Nam Bộ | Cuối mùa khô, khi cao su rụng lá |
| Tây Nguyên | Giữa và cuối mùa khô |
| Miền Tây | Mùa mưa nhiều, hoa có nhưng mưa cản đường bay |
| Miền Trung | Mùa bão và sau bão |
| Miền Bắc | Cuối đông |
Bước 3: chọn loài
Bốn tiêu chí, xếp theo mức quan trọng:
- Nở đúng tháng đang trống — đây là mục đích duy nhất của việc trồng bổ sung
- Sống được ở đất và khí hậu vùng mình — cây chết thì mọi tính toán vô nghĩa
- Hoa nhỏ hoặc dạng chùm nhiều bông nhỏ — ong dú rất nhỏ, hoa lớn cấu trúc kín thì không vào được
- Ít cần chăm sóc, không cần phun thuốc
Ưu tiên cây bản địa và cây đã mọc tự nhiên quanh vùng: chắc chắn sống được, ong bản địa đã quen khai thác, và gần như không cần chăm sau khi bén rễ.
Loại hoa không có ích
- Hoa kép nhiều lớp cánh — đẹp nhưng thường được lai để nhiều cánh, làm giảm hoặc mất phần nhị và mật
- Hoa hình ống sâu — mật nằm ngoài tầm với của ong dú
- Hoa nở ban đêm — ong dú hoạt động ban ngày
Bước 4: trồng gần tổ nhất có thể
Vì ong dú bay gần và hiệu quả giảm nhanh theo khoảng cách:
- Một khóm hoa cách tổ hai chục mét có giá trị hơn một vạt hoa cách ba trăm mét
- Trồng dày quanh khu định đặt tổ, thưa dần ra xa
- Nếu định chia nhiều cụm tổ, mỗi cụm cần nguồn hoa riêng gần đó
Điều rẻ nhất mà hiệu quả nhất: đừng dọn sạch
Thảm cỏ dại và cây bụi tự nhiên là nguồn hoa rẻ nhất — chúng mọc được mà không cần gì.
Thói quen dọn sạch cho gọn — phát cỏ, xịt cỏ, cào trơ đất — xoá đúng nguồn đó. Cách dung hoà: dọn lối đi và quanh gốc trụ để tiện đi lại và chống kiến, nhưng giữ nguyên các vạt cỏ ở giữa.
Kiên nhẫn
Cây trồng năm nay thì vài năm sau mới thành nguồn hoa đáng kể. Hai hệ quả:
- Trồng ngay khi bắt đầu nuôi, đừng đợi tới lúc đàn đói
- Trồng trước khi mở rộng số tổ — tăng tổ nhanh hơn tốc độ tăng nguồn hoa là sai lầm phổ biến
Người làm trại lâu năm thường nói: nguồn hoa là thứ giới hạn quy mô trại, không phải đất hay vốn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nên trồng cây trước khi mua tổ ong?
Vì cây trồng hôm nay thì vài năm sau mới thành nguồn hoa đáng kể, và nguồn hoa trong bán kính vài trăm mét là điều kiện không kỹ thuật nào bù được. Trồng lúc đàn đã đói là quá muộn.
Làm sao biết nên trồng cây gì?
Trước hết phải biết tháng nào quanh nhà đang trống hoa, bằng cách đi một vòng mỗi tháng trong một năm và ghi lại. Rồi chọn loài nở đúng tháng đó, sống được ở vùng mình, có hoa nhỏ hoặc dạng chùm, và ít cần chăm sóc.
Trồng cây cách tổ bao xa thì còn tác dụng?
Hiệu quả giảm nhanh theo khoảng cách vì ong dú bay gần, nên một khóm hoa cách tổ hai chục mét có giá trị hơn một vạt hoa cách ba trăm mét. Nên trồng dày quanh khu đặt tổ và thưa dần ra xa.
Hoa nào không có ích cho ong dú?
Hoa kép nhiều lớp cánh vì thường được lai để nhiều cánh làm giảm hoặc mất phần nhị và mật, hoa hình ống sâu vì mật ngoài tầm với, và hoa nở ban đêm vì ong dú hoạt động ban ngày.
Có nên dọn sạch cỏ quanh khu đặt tổ không?
Không nên dọn hết. Thảm cỏ dại và cây bụi tự nhiên là nguồn hoa rẻ nhất vì mọc được mà không cần gì. Nên dọn lối đi và quanh gốc trụ để tiện đi lại và chống kiến, nhưng giữ nguyên các vạt cỏ ở giữa.