Có một cách nhân đàn không tốn tiền và không gây hại cho tự nhiên: đặt thùng trống ở nơi phù hợp và chờ đàn tách tự nhiên chọn làm chỗ ở mới.
Tỷ lệ thành công không cao và cần kiên nhẫn, nhưng ở vùng còn ong dú hoang thì đáng thử — nhất là vì chi phí gần như bằng không.
Nguyên lý
Khi một đàn ong dú tách tự nhiên, phần đàn mới phải đi tìm chỗ ở. Chúng tìm hốc kín, khô ráo, kích thước phù hợp — bọng cây, hốc tường, ống rỗng.
Một cái thùng đặt đúng chỗ có thể được chọn. Đây không phải bắt ong mà là cung cấp chỗ ở, và đàn tự quyết định.
Điều kiện cần có
| Điều kiện | Vì sao |
|---|---|
| Vùng còn ong dú tự nhiên | Không có đàn hoang thì không có ai tới |
| Đúng mùa tách | Đàn chỉ đi tìm chỗ vào mùa tách của vùng |
| Thùng đặt đúng nơi | Khuất gió, có bóng râm, gần nguồn hoa |
| Kiên nhẫn | Có thể vài mùa mới có kết quả |
Cách kiểm điều kiện đầu: tìm xem quanh vùng có tổ ong dú tự nhiên không — trong bọng cây, hốc tường nhà cũ, ống rỗng. Dấu hiệu là ống sáp nhỏ nhô ra ở cửa tổ.
Chuẩn bị thùng
- Kích thước như thùng nuôi bình thường — không quá rộng
- Gỗ đã hết mùi mới — để ngoài trời vài ngày trước
- Không sơn bên trong
- Quét một lớp sáp ong dú vào trong nếu có — đây là cách tăng cơ hội hiệu quả nhất
- Cửa nhỏ, giống cửa tổ bình thường
- Kín, không có khe hở ngoài cửa
Điểm về sáp đáng nhấn: mùi sáp ong dú là tín hiệu mạnh cho đàn đang tìm chỗ. Có thể xin ít sáp thải từ người nuôi trong vùng.
Đặt ở đâu
- Gần nơi có tổ tự nhiên nếu biết — đàn tách ra thường không đi quá xa
- Khuất gió, có bóng râm buổi trưa
- Đón nắng sớm
- Gần nguồn hoa — đàn cũng đánh giá điều này khi chọn chỗ
- Trên trụ có chống kiến — vì thùng có sáp cũng thu hút kiến
- Nơi yên tĩnh, ít người qua lại
Có thể đặt vài thùng ở các vị trí khác nhau để tăng cơ hội — chi phí chỉ là công đóng thùng.
Khi nào đặt
Đặt trước mùa tách của vùng vài tuần, để thùng kịp mất mùi mới và hoà vào cảnh vật.
Mùa tách trùng với mùa hoa chính — cùng thời điểm mà người nuôi tách đàn. Ở Đông Nam Bộ là quãng cuối năm sang đầu năm, miền Bắc là tháng 5–6, và tuỳ vùng mà khác.
Theo dõi
- Kiểm mỗi tuần, nhìn từ ngoài xem có ong ra vào không
- Không mở thùng ra xem — nếu có đàn mới vào thì mở là làm chúng bỏ đi
- Dấu hiệu có đàn: ong ra vào đều, và sau ít lâu sẽ thấy ống sáp bắt đầu hình thành ở cửa
- Đợi ít nhất một tháng sau khi thấy ong vào rồi mới mở kiểm tra
Đàn mới vào rất dễ bỏ đi nếu bị làm phiền, nên kiên nhẫn ở giai đoạn này quan trọng hơn bất cứ lúc nào.
Kỳ vọng thực tế
- Có thể vài mùa mới có một đàn vào
- Vùng ít ong hoang thì gần như không có cơ hội
- Không thay được việc mua tổ giống khi muốn bắt đầu nuôi
- Nhưng không tốn gì ngoài công đóng thùng, nên đáng đặt vài cái
Vì sao cách này đáng khuyến khích
So với việc moi tổ tự nhiên:
| Đặt thùng chờ | Moi tổ tự nhiên |
|---|---|
| Đàn tự chọn, không bị tổn thương | Vỡ bánh tổ, dễ mất chúa |
| Không lấy đi đàn nào khỏi tự nhiên | Mỗi tổ lấy là một đàn biến mất |
| Đàn đã quen thùng ngay từ đầu | Phải thích nghi với thùng mới |
| Tỷ lệ sống cao | Tỷ lệ sống thấp |
Đây là cách vừa có lợi cho người nuôi vừa không làm cạn nguồn tự nhiên — điều quan trọng với một loài sinh sản chậm như ong dú.
Câu hỏi thường gặp
Đặt thùng trống có bắt được ong dú không?
Có thể, nếu vùng còn ong dú tự nhiên và đặt đúng mùa tách. Đàn tách tự nhiên phải đi tìm chỗ ở mới, và một cái thùng đặt đúng chỗ có thể được chọn. Tỷ lệ không cao nhưng chi phí gần như bằng không.
Làm sao tăng cơ hội đàn vào thùng?
Cách hiệu quả nhất là quét một lớp sáp ong dú vào bên trong, vì mùi sáp là tín hiệu mạnh cho đàn đang tìm chỗ. Ngoài ra đặt gần nơi có tổ tự nhiên, khuất gió, có bóng râm, đón nắng sớm và gần nguồn hoa.
Đặt thùng vào lúc nào?
Trước mùa tách của vùng vài tuần, để thùng kịp mất mùi gỗ mới và hoà vào cảnh vật. Mùa tách trùng với mùa hoa chính, tức cùng thời điểm mà người nuôi tách đàn.
Thấy ong vào thùng thì làm gì?
Không mở thùng ra xem, vì đàn mới vào rất dễ bỏ đi nếu bị làm phiền. Chỉ quan sát từ ngoài, và đợi ít nhất một tháng sau khi thấy ong vào rồi mới mở kiểm tra.
Vì sao cách này tốt hơn moi tổ tự nhiên?
Vì đàn tự chọn nên không bị tổn thương, không lấy đi đàn nào khỏi tự nhiên, đàn đã quen thùng ngay từ đầu, và tỷ lệ sống cao hơn hẳn so với tổ moi từ bọng cây vốn dễ vỡ bánh tổ và mất chúa.