Thuật ngữ nuôi ong dú: 30 từ người mới cần biết

Thuật ngữ nuôi ong dú không nhiều, nhưng người mới thường vấp ngay từ buổi đầu nghe người bán giới thiệu tổ: «đàn này bầu mật đầy, khối nhộng chắc, ụ cửa đẹp». Hiểu đúng khoảng ba mươi từ dưới đây là đủ để đọc tài liệu, hỏi người có nghề và tự nhìn vào tổ mà biết mình đang thấy gì.

Vì sao người mới nên học từ trước khi học kỹ thuật

Phần lớn hiểu lầm của người mới không nằm ở tay nghề mà ở chữ. Người bán nói «đàn có chúa tơ» mà người mua tưởng là đàn đang có hai chúa; tài liệu viết «bầu phấn» mà người đọc lại tưởng là bầu mật hỏng. Ong dú khác ong mật ở gần như mọi chi tiết cấu trúc tổ, nên vốn từ cũng khác. Ai đã đọc sách ong mật trước rồi mới sang ong dú càng dễ lẫn.

Cách học hiệu quả là vừa đọc vừa mở một tổ ra nhìn (hoặc xem kỹ ảnh chụp mặt cắt tổ), chỉ tay vào từng phần và gọi tên. Sau hai, ba lần, các từ dưới đây sẽ thành phản xạ. Nếu chưa có tổ, chuyên mục Kiến thức nền về ong dú có các bài mô tả bên trong đàn để đối chiếu.

Nhóm 1: Các thành viên trong đàn

1. Ong chúa (chúa đẻ): con duy nhất đẻ trứng trong đàn, bụng to hơn hẳn, ít di chuyển, thường nằm trong khu nhộng.
2. Chúa tơ: chúa non chưa giao phối, thân thon, màu sáng hơn. Một đàn có thể nuôi sẵn vài chúa tơ dự phòng; điều này bình thường.
3. Ong thợ: ong cái không đẻ, làm mọi việc trong tổ và ngoài đồng.
4. Ong đực: sinh ra theo đợt, chờ ở gần tổ khác để giao phối với chúa tơ. Thấy đám ong bay vờn trước một tổ lạ có thể là đàn ong đực tụ lại.
5. Ong canh cửa: nhóm ong thợ đứng ở miệng ụ cửa, chặn kẻ lạ.
6. Ong đi làm (ong ngoại cần): ong thợ lớn tuổi bay ra lấy mật, phấn, nhựa cây và nước.

Nhóm 2: Cấu trúc bên trong tổ

Đây là nhóm từ người mới hay gặp nhất khi đi xem tổ. Bảng dưới đặt từng từ cạnh hình dáng thật để dễ nhận.

Nhóm 3: Vật liệu ong làm ra

• Sáp ong dú: sáp do ong thợ tiết ra, màu sáng, mềm. Ít khi dùng một mình.
• Nhựa cây (nhựa ong lấy về): nhựa ong thợ thu từ thân, chồi, quả cây quanh vùng.
• Keo sáp (keo ong): hỗn hợp sáp và nhựa cây, vật liệu chính để xây gần như mọi thứ trong tổ. Màu từ vàng nâu tới gần đen, tuỳ nguồn nhựa.
• Bùn keo, keo đất: một số loài trộn thêm đất hoặc hạt cát vào keo, thường thấy ở phần bịt khe.
• Mật ong dú: mật được ong chứa trong bầu, loãng, nhiều nước, vị chua thanh. Vị chua là đặc trưng, không phải dấu hiệu hỏng.
• Phấn ủ: phấn hoa ong mang về và ủ lên men nhẹ trong bầu phấn, có vị chua, hơi đắng.

Nhóm 4: Những việc người nuôi làm

7. Mở tổ (mở nắp): tháo nắp thùng để quan sát; thời gian mở càng ngắn càng tốt.
8. Tách đàn: chia một đàn mạnh thành hai, chuyển một phần khối nhộng, ong và bầu thức ăn sang thùng mới. Đây là cách nhân đàn chính.
9. Thùng mẹ, thùng con: thùng gốc và thùng nhận phần tách.
10. Ghép đàn: nhập một đàn yếu vào đàn khác. Việc khó, người mới chưa nên làm.
11. Thu mật (cắt bầu): dùng dao hoặc kim chọc bầu mật đã đậy, hứng mật ra, không đụng khối nhộng.
12. Đậy kín (dán băng keo): bịt khe nắp sau khi mở để ruồi, kiến không lọt vào.
13. Cho ăn bổ sung: đặt mật hoặc nước đường loãng trong tổ khi đàn thiếu nguồn hoa kéo dài.
14. Thùng nhiều tầng (thùng chồng): thùng chia tầng, tầng dưới để nhộng, tầng trên để mật, giúp tách và thu dễ hơn.

Nhóm 5: Tình trạng đàn và những từ cảnh báo

Đây là nhóm từ quyết định người mới có xử lý kịp hay không.

Từ mô tả sức đàn

• Đàn mạnh: ong ra vào đều, ụ cửa đông ong canh, khối nhộng to, nhiều bầu thức ăn.
• Đàn yếu: ít ong bay, ụ cửa vắng, khối nhộng nhỏ hoặc lỗ chỗ.
• Đàn mồ côi: mất chúa đẻ, không còn trứng mới. Thường phải có thời gian đàn tự nuôi chúa tơ lên thay.
• Đàn bỏ tổ: cả đàn rời thùng, thường do nóng, ẩm, quấy phá liên tục.

Từ chỉ sự cố

• Ruồi lính đen, ruồi hại: đẻ trứng vào bầu phấn bị vỡ; giòi làm hư cả tổ.
• Ong cướp: ong đàn khác, hoặc loài khác, vào tổ cướp mật; dấu hiệu là đánh nhau dồn dập ở cửa.
• Ẩm tổ, mốc tổ: hơi nước đọng trong thùng làm bầu phấn mốc trắng.
• Mật sôi: mật trong bầu lên men mạnh, sủi bọt. Hay gặp khi bầu bị vỡ hoặc thùng quá nóng.

Những từ hay bị dùng sai

Một vài cặp từ người mới nhầm nhiều nhất, và cách tách chúng ra:

• «Ong không đốt» khác «ong không tự vệ»: ong dú không có ngòi đốt, nhưng vẫn bám tóc, cắn nhẹ, chui vào tai khi bị phá tổ.
• «Cầu» và «bầu»: ong mật xây cầu sáp phẳng hình lục giác; ong dú không có cầu, chỉ có bầu tròn rời nhau. Ai nói «cầu mật ong dú» là đang mượn từ ong mật.
• «Tách đàn» và «chia tổ»: chia tổ ở một số nơi còn chỉ việc cưa đôi thân gỗ có tổ tự nhiên; cách này đã bỏ vì hại đàn và đi kèm việc bắt tổ rừng.
• «Mật chua» và «mật hỏng»: mật ong dú chua thanh là tự nhiên; mật hỏng có mùi rượu nồng, mùi mốc, hoặc nổi váng lạ.

Thuật ngữ có thể khác nhau giữa vùng miền Bắc, miền Trung và miền Nam. Gặp từ lạ, cứ hỏi người nói chỉ tận tay vào chỗ đó trong tổ; một cái chỉ tay rõ hơn mười dòng giải thích.

Lời khuyên từ trại

Ở trại Ong Quý, người mới đến học thường được đưa một thùng ong đang hoạt động để tự chỉ và gọi tên từng phần trước khi làm bất cứ việc gì. Khi đã gọi đúng tên khối nhộng, bầu mật, bầu phấn, ụ cửa, việc nghe hướng dẫn tách đàn hay thu mật nhẹ đi rất nhiều. Muốn xem tổ giống, mật ong dú hay các sản phẩm từ sáp ong dú của trại để biết vật liệu ong làm ra trông thế nào ngoài đời, có thể ghé trang của trại Ong Quý. Nếu muốn nhìn tận mắt một tổ được mở ra và nghe người nuôi gọi tên từng phần, buổi tham quan tại tour trại ong dú là cách học nhanh nhất.

Câu hỏi thường gặp