Ong dú ăn gì: mật hoa, phấn hoa và nhựa cây
Ong dú ăn mật hoa và phấn hoa. Mật hoa cho đường, tức năng lượng để bay và giữ ấm tổ; phấn hoa cho đạm và chất béo để nuôi ấu trùng và để chúa đẻ. Ngoài hai thứ ăn đó, đàn còn cần nhựa cây để trộn với sáp làm keo xây tổ, và cần nước vào mùa khô. Đứng ở cửa tổ vài phút có thể nhìn thấy ong mang về từng thứ.
- Mật hoa được ong chứa trong diều, mang về nhả vào bầu mật; nhìn ngoài chỉ thấy bụng ong hơi căng, không có gì bám ở chân.
- Phấn hoa được nén thành cục ở chân sau, thường màu vàng, cam, trắng ngà, có khi xám hay đỏ tuỳ cây.
- Nhựa cây cũng mang ở chân sau nhưng bóng, trong như thuỷ tinh, màu hổ phách đến nâu sẫm, và dính.
- Đàn không có ong mang phấn về nhiều ngày nắng liền là dấu hiệu chúa không đẻ hoặc vùng đang cạn hoa.
Mật hoa: nhiên liệu của cả đàn
Mật hoa là dịch ngọt trong hoa, phần lớn là nước và đường. Ong thợ hút mật hoa vào diều, một túi nằm trước dạ dày, bay về tổ rồi nhả vào các bầu mật bằng sáp-keo. Trong tổ, ong làm bay bớt nước và trộn thêm men tiêu hoá, mật hoa dần thành mật ong dú. So với ong mật, mật ong dú thường loãng hơn, chua nhẹ, vì ong dú không cô mật đặc bằng ong mật và trong bầu mật có sẵn vi sinh vật lên men nhẹ.
Năng lượng từ mật dùng cho mọi việc: bay đi kiếm ăn, quạt cánh làm mát tổ, run cơ ngực sưởi ấm tổ ngày lạnh, tiết sáp. Đàn thiếu mật thì việc đầu tiên bị cắt là nuôi con: chúa đẻ ít đi, ấu trùng ít đi, nửa tháng sau đàn mỏng hẳn.
Cây nào cho ong dú nhiều mật
Ong dú nhỏ, vòi ngắn, nên thích hoa nhỏ, nông, mở rộng: nhãn, vải, chôm chôm, xoài, cà phê, chanh bưởi, dừa, keo tràm, cỏ hoa dại, rau dền, húng, rau má. Hoa ống sâu như dâm bụt, hoa loa kèn thì ong dú khó với tới mật, chỉ lấy được phấn ở nhị.
Phấn hoa: thức ăn nuôi con
Phấn là thứ quyết định đàn có lớn được hay không. Ấu trùng ong dú không được ong thợ đút ăn từng bữa như ong mật. Ong thợ đổ sẵn hỗn hợp phấn và mật vào ô ấu trùng, chúa đẻ trứng lên trên rồi ô được đóng lại. Ấu trùng ăn hết khẩu phần đó rồi lớn lên trong ô kín. Vì thế, mỗi ô ấu trùng mới cần một lượng phấn có sẵn. Không có phấn, chúa không có chỗ để đẻ.
Phấn ong mang về được cất trong bầu phấn, cũng bằng sáp-keo, thường nằm xen hoặc gần bầu mật, ở rìa đĩa ấu trùng. Phấn trong bầu lên men nhẹ, có vị chua, có người gọi là «phấn chua».
Cây nào cho nhiều phấn
Ngô, lúa đang trổ, dừa, chuối, các loại cỏ, mai dương, keo, bạch đàn, cây họ bầu bí. Dừa và chuối rất quý vì ra hoa gần như quanh năm. Lúa và ngô cho nhiều phấn nhưng chỉ trong thời gian ngắn và thường kèm thuốc phun, nên đừng trông cậy.
Nhựa cây: vật liệu xây tổ
Ong dú không xây tổ bằng sáp nguyên chất như ong mật. Chúng tiết một ít sáp rồi trộn với nhựa cây thành cerumen, tức sáp-keo, để làm bầu mật, bầu phấn, đĩa ấu trùng. Phần keo đặc hơn, nhiều nhựa hơn, dùng để bít khe, đắp ống cửa, trát vách. Nhựa còn giúp tổ chống nấm mốc và chống kiến bò vào cửa, nhờ độ dính.
Ong lấy nhựa ở chỗ cây bị trầy xước, vết cắt cành, nhựa ứa trên thân xoài, điều, mít, dầu rái, thông, bạch đàn, tràm. Ở phố thiếu cây, có khi thấy ong dú bu vào sơn chưa khô, nhựa đường mềm, keo dán. Đó là dấu hiệu vùng thiếu nhựa cây.
Bảng nhìn cửa tổ: ong đang mang gì về
| Thấy gì ở ong về | Đó là gì | Nói lên điều gì |
|---|---|---|
| Cục màu vàng, cam, trắng, xám ở chân sau, bề mặt mờ như bột nén | Phấn hoa | Đàn đang nuôi con; nhiều ong mang phấn là tốt |
| Cục bóng, trong, màu hổ phách, nâu hoặc gần đen ở chân sau, nhỏ hơn cục phấn | Nhựa cây | Đàn đang xây sửa, đắp ống cửa, trám khe; thường thấy sau khi tổ bị động |
| Chân không mang gì, bụng hơi căng, bay vào chậm | Mật hoa hoặc nước | Bình thường; ngày nóng thì phần lớn là nước |
| Hạt đất, mùn rất nhỏ ở chân | Đất sét, mùn | Một số loài trộn đất vào keo; không đáng lo |
| Ong ra nhiều nhưng ít con mang gì về | Đi tìm mà không có | Vùng đang cạn hoa, hoặc trời vừa mưa |
Nước: thứ hay bị quên vào mùa khô
Ong dú cần nước để pha loãng mật đặc cho ấu trùng và để làm mát tổ ngày nóng: ong mang nước về, rải mỏng rồi quạt cho bay hơi. Mùa khô ở phía Nam hay đợt nắng gắt miền Bắc, nếu quanh tổ vài trăm mét không có chỗ uống, ong phải bay xa, tốn sức. Đặt một khay nước nông cách tổ vài mét, bỏ sỏi hoặc lá cây nổi để ong đậu khỏi chết đuối, thay nước vài ngày một lần.
Nhìn cửa tổ thế nào cho đúng
- Chọn ngày nắng, khoảng tám đến mười giờ sáng. Trời âm u hay sau mưa, ong ít mang về, nhìn dễ kết luận sai.
- Đứng lệch một bên, cách cửa tổ khoảng một mét, không chắn đường bay.
- Đếm 20 con ong về liên tiếp, ghi bao nhiêu con mang phấn, bao nhiêu con mang nhựa. Nhiều người dùng điện thoại quay chậm rồi đếm cho chắc.
- Lặp lại vài lần mỗi tuần, ghi vào sổ. Theo dõi tỉ lệ thay đổi theo tháng sẽ thấy vườn nhà mình mùa nào nhiều phấn, mùa nào thiếu.
Không có con số chuẩn cho mọi đàn, vì loài, mùa và vườn khác nhau. Cái quan trọng là so với chính đàn đó ở các tuần trước, hoặc so với một đàn khác đặt cạnh.
Những hiểu lầm hay gặp
- «Ong dú ăn đường được nên cứ cho ăn đường.» Đường chỉ thay được phần mật, không thay được phấn. Cho đường lúc không cần còn làm ong lười đi kiếm và dễ thu hút kiến, ruồi.
- «Ong bu vào trái cây chín là đang ăn trái cây.» Phần lớn là lấy dịch ngọt khi thiếu hoa. Hiện tượng này nhiều là dấu hiệu vùng đang thiếu mật hoa.
- «Thấy ong mang cục đen là bệnh.» Đó thường là nhựa cây sẫm màu, hoàn toàn bình thường.
Muốn hiểu thêm vì sao đàn cần đủ ba thứ này theo từng giai đoạn, đọc thêm mục Kiến thức nền về ong dú.
Việc nên làm ngay
Sáng mai trời nắng, ra cửa tổ đếm 20 con ong về và ghi lại số con mang phấn, số con mang nhựa. Đi quanh nhà xem trong vài trăm mét có cây nào đang ứa nhựa, có chỗ nước nào cho ong uống không. Nếu thiếu, trồng thêm một hai cây cho nhựa (xoài, mít) và đặt khay nước. Một tháng sau đếm lại, so sánh.
Ong dú có ăn đường không?
Có thể ăn nước đường như nguồn năng lượng tạm thời, nhưng đường không có đạm nên không thay được phấn hoa. Chỉ nên cho khi đàn cạn mật thật sự, theo hướng dẫn người có kinh nghiệm.
Ong dú lấy phấn hoa từ cây gì nhiều nhất?
Tuỳ vùng, nhưng dừa, chuối, ngô, cỏ hoa dại, keo và các cây ăn trái thường là nguồn phấn quan trọng. Nhà có dừa hoặc chuối là lợi thế lớn vì hai cây này ra hoa gần như quanh năm.
Vì sao ong dú bu vào sơn, keo dán?
Đó là ong đi tìm nhựa để làm keo xây tổ. Hiện tượng này thường gặp ở nơi thiếu cây có nhựa. Trồng thêm xoài, mít hoặc để lại vài cây có vết nhựa sẽ bớt.
Ong dú có cần uống nước không?
Có, nhất là mùa khô. Ong dùng nước pha mật cho ấu trùng và làm mát tổ. Một khay nước nông có sỏi cách tổ vài mét là đủ.
Phấn trong tổ ong dú có ăn được không?
Phấn ong dú được nhiều người dùng làm thực phẩm, có vị chua nhẹ do lên men. Nên lấy ít, chỉ lấy ở đàn mạnh, vì đó là thức ăn nuôi con của đàn. Người có tiền sử dị ứng phấn hoa nên thận trọng.
Đàn không mang phấn về có phải mất chúa không?
Có thể, nhưng cũng có thể do vùng đang cạn phấn hoặc trời xấu. Nếu nhiều ngày nắng liền, đàn bên cạnh vẫn mang phấn mà đàn này không, mới nên mở xem có ấu trùng mới không.
Nhóm nuôi ong và biên tập của Trại Ong Dú OngDu.com — trại nuôi ong dú thật cách trung tâm TP.HCM khoảng 40km, mở tour cho khách tự tay mở thùng và thu mật. Bài viết dựa trên việc làm hằng ngày ở trại và những lỗi người mới hay g…
Xem trang tác giả →
Các loài ong dú hay nuôi ở Việt Nam: nhận biết cơ bản
Ong dú nuôi ở Việt Nam chủ yếu thuộc vài nhóm: ong dú đen nhỏ, ong dú cửa phễu và vài loài to con; nhận biết qua cỡ con, màu thân và hình ụ cửa tổ.
Ong dú xây tổ bằng gì và vì sao điều đó quan trọng
Ong dú không xây bằng sáp thuần như ong mật. Vật liệu chúng dùng giải thích vì sao tổ khó sửa và vì sao cần nhựa cây quanh vườn.
Ong dú thụ phấn thế nào và vì sao nó giỏi việc đó
Với nhiều nhà vườn, giá trị lớn nhất của ong dú không nằm trong hũ mật mà nằm ở tỷ lệ đậu trái của khu vườn.
Vòng đời và nhịp sống của đàn ong dú qua một năm
Đàn ong không phát triển đều đặn mà lên xuống theo mùa. Hiểu nhịp đó là hiểu toàn bộ lịch làm việc của người nuôi.
Bên trong một đàn ong dú: ai làm việc gì
Hiểu đàn ong phân công thế nào giúp đọc được tình trạng đàn chỉ bằng cách đứng nhìn cửa tổ.
Ong dú là con gì: hiểu từ gốc trước khi nuôi
Hiểu con ong trước khi nuôi nó. Vài điểm căn bản giải thích được gần hết những gì bạn sẽ gặp sau này.
›
×
Trục đào tạo: dạy nuôi ong dú cho người chưa biết gì, theo lộ trình từ tổ đầu tiên tới trại nhỏ. Bao gồm sách, khoá học, tài liệu, các lỗi người mới hay mắc. Giọng văn kiên nhẫn, giải thích từ gốc, không giả định người đọc biết thuật ngữ.
Thương hiệu bởi Tên Miền Đẳng Cấp
© 2026 Nuôi Ong Dú. Mọi quyền được bảo lưu. · Bản quyền · OD-9786-96F4