Ong dú là con gì: hiểu từ gốc trước khi nuôi

Trước khi nuôi, hiểu con ong. Vài điểm căn bản dưới đây giải thích được gần hết những gì bạn sẽ gặp sau này — vì sao không nên mở tổ nhiều, vì sao mất chúa là mất đàn, vì sao mật loãng.

Ong dú thuộc nhóm nào

Ong dú là tên gọi ở Việt Nam cho nhóm ong không ngòi đốt — tiếng Anh gọi là stingless bee. Đây không phải một loài mà là cả một nhóm gồm nhiều loài, có họ hàng với ong mật nhưng khác nhau ở nhiều điểm căn bản.

Tuỳ vùng còn gọi là ong rú, ong muỗi, ong quánh. Sự thiếu thống nhất trong cách gọi tên là nguồn nhầm lẫn thường trực khi người nuôi các vùng trao đổi kinh nghiệm.

Vì sao không đốt được

Đây là đặc điểm giải phẫu, không phải tính khí. Bộ phận tương ứng với ngòi đốt đã tiêu giảm và không còn chức năng đốt.

Bù lại chúng phòng thủ bằng cách khác: bám và cắn, bịt kín lối vào bằng sáp khi bị đe doạ. Với người thì những cách đó chỉ gây phiền chứ không gây thương tích.

Cấu trúc tổ — điểm khác quan trọng nhất

Dòng thứ ba giải thích rất nhiều thứ: vì tổ là khối liền không tháo lắp được, nên mở tổ là phá vỡ cấu trúc mà đàn phải dựng lại. Đó là lý do việc mở tổ có chi phí thật, và vì sao nguyên tắc chung là mở càng ít càng tốt.

Vì sao mật loãng hơn

Do cách trữ. Ong mật cô đặc mật kỹ rồi bịt nắp lỗ sáp. Ong dú trữ trong hũ riêng lẻ và không cô đặc tới mức tương đương.

Kết quả: mật ong dú có độ ẩm cao hơn, loãng hơn, chua nhẹ và có vị lên men đặc trưng. Đó là bản chất, không phải khuyết điểm — và cũng là lý do mọi mẹo thử mật của ong mật đều cho kết quả sai khi áp lên mật ong dú.

Vì sao mất chúa là mất đàn

Với ong mật, người nuôi có nhiều cách can thiệp khi đàn mất chúa: đưa chúa mới vào, đưa cầu có trứng để đàn tự tạo chúa, nhập đàn. Đây là thao tác thường quy.

Với ong dú thì khác hẳn:

• Không có thị trường ong chúa
• Đàn tự tạo chúa cần điều kiện cụ thể và mất thời gian dài — mà đàn đang suy thì thường không đủ sức
• Nhập đàn phức tạp, tỷ lệ thành công không cao
• Cấu trúc tổ khiến việc can thiệp vào phần sinh sản khó làm mà không phá hỏng tổ

Đây là lý do mọi thao tác với ong dú đều nên nhẹ tay — cái giá của một lần mạnh tay có thể là cả đàn.

Bán kính kiếm ăn hẹp

Ong dú bay trong bán kính vài trăm mét, trong khi ong mật bay vài cây số. Hai hệ quả:

• Bất lợi: phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn hoa quanh nhà. Không có hoa gần là đàn đói thật.
• Lợi thế: toàn bộ công sức của đàn đổ vào khu vực quanh tổ — cây trong vườn bạn được thụ phấn, không phải vườn cách đó hai cây số.

Sinh sản chậm

Một đàn khoẻ trong điều kiện tốt thường chỉ tách được một tới hai lần mỗi năm, và đàn con cần nhiều tháng mới đứng vững.

Điều này giải thích:

• Vì sao tổ giống có giá cao
• Vì sao khai thác tổ tự nhiên làm cạn nguồn rất nhanh
• Vì sao không thể mở rộng trại ồ ạt
• Vì sao tách quá tay là làm hỏng cả đàn mẹ lẫn đàn con

Câu hỏi thường gặp